Edward Snowden: Chín tháng cho một cuộc hẹn


Câu chuyện của một cộng tác viên kỳ cựu của tờ The Wired – James Bamford – về Edward Snowden cho thấy được bề chìm của một tảng băng Internet mà phần đông chúng ta chỉ thấy được bề nổi.

Edward Snowden
Khi đi đến ngã rẽ chọn lựa giữa công việc và tình yêu dân tộc, Edward Snowden, kẻ từng được đề cử cho giải Nobel hòa bình năm nay, đã chọn đi con đường bên phải mà anh biết trước là vô cùng trắc trở.

Chiếc MacBook Air mà nhà báo James cho là “sạch”, nhận được một gói dữ liệu mã hóa phức tạp, nội dung chỉ vỏn vẹn “Thay đổi theo kế hoạch. Đến khách sạn ____ vào lúc 1 pm. Cầm theo một cuốn sách, chờ ES tìm ông.”

ES là viết tắt của Edward Snowden, người đang bị Mỹ phát lệnh truy nã trên toàn cầu. Gần 9 tháng ròng rã, ông James cố sắp lịch hẹn phỏng vấn với Edward, ông phải bay đến Berlin, hai lần đến Rio de Janeiro, và nhiều lần với vài người thân tín của Edward để có thể sắp xếp được cuộc hẹn. Trong số ấy, có một câu hỏi mà tay nhà báo này luôn muốn được trả lời: điều gì đã khiến Edward Snowden tiết lộ cả trăm ngàn tài liệu mật và các chương trình giám sát của chính phủ Mỹ? Cuối cùng, vào tháng 5 vừa rồi, James nhận được một email từ luật sư của Edward, ông Ben Wizner, xác nhận anh sẽ gặp James tại Moscow và có thể trao đổi trực tiếp với anh vào 3 ngày cố định trong vòng vài tuần. Đây là khoảng thời gian duy nhất mà bất kỳ nhà báo nào được phép gặp gỡ anh kể từ khi anh đến Nga vào tháng 6/2013. Nhưng chi tiết cuộc gặp vẫn chưa được tay luật sư thông báo cụ thể.

Nhà báo James đáp xuống sân bay Moscow mà không biết chính xác khi nào, ở đâu sẽ gặp được Edward. Cuối cùng, thông tin chi tiết cũng đến với ông.

James trọ tại khách sạn Metropol, là một tác phẩm kiến trúc về lối phối màu cát, theo trường phái nghệ thuật tiền hiện đại. Được xây vào khoảng thời gian Czar Nicholas đệ nhị, sau này khách sạn Metropol trờ thành tòa nhà Quốc hội thứ hai của Xô-viết sau khi Blosheviks lên cầm quyền năm 1917. Trong nhà hàng của khách sạn, tác phẩm Lenin trong chiếc áo bành tô và đôi ủng cổ cao Kirza đang kêu gọi những người ủng hộ ông. Đến nay, hình ảnh ấy vẫn còn hiện diện trên tấm tranh lớn trang trí khách sạn, được bố trí rất thích hợp, đối diện với những biểu tượng tượng trưng cho một nước Nga đổi mới nằm phía bên kia tòa nhà, đó là những biển hiệu của những hãng xe Bentley và Ferrari, của trang sức Harry Winston và Chopard.

Trước đây, nhà báo James từng có vài dịp ở Metropol trong suốt 3 thập kỷ làm phóng viên điều tra. Cách nay 20 năm, ông từng phỏng vấn Victor Cherkashin, sỹ quan cấp cao của KGB, người phát hiện ra gián điệp Mỹ như Aldrich Ames và Robert Hanssen. Và đến năm 1995, ông James một lần nữa đến ở Metropol trong suốt thời kỳ chiến tranh giữa Nga với Chechnya, khi đó ông đã gặp Yiru Modin, là tay tình báo Xô-viết thâm nhập vào tổ chức Cambridge Five nổi tiếng của Anh Quốc. Khi Snowden bay đến Nga sau khi lấy cắp tài liệu mật của Mỹ với số lượng lớn nhất từ trước đến nay trong lịch sử nước này, vài người ở Washington cáo buộc anh là gián điệp Nga. Nhưng cho đến nay, vẫn chưa có một bằng chứng cụ thể nào củng cố cho ý kiến đó.

Về cá nhân tay nhà báo James, ông cảm thấy có một chút quan hệ gì đó với Snowden. Giống như anh, James cũng từng làm cho NSA ở Hawaii, và từng trải qua 3 năm phục vụ trong Hải quân Mỹ trong cuộc chiến tại Việt Nam. Sau đó, ông James học dự bị đại học tại trường luật và ông chống lại NSA khi phát hiện một chương trình nghe lén bất hợp pháp đối với công dân Mỹ của tổ chức này. Ông nói chương trình ấy trước một hội đồng lập pháp và sau đó có một cuộc điều tra của Quốc hội Mỹ về chương trình ấy, dẫn đến Quốc hội phải bổ sung luật để ràng buộc quyền lực của cơ quan tình báo Mỹ hồi những năm 1970. Cuối cùng, sau khi tốt nghiệp, ông James quyết định viết một cuốn sách nói về NSA. Khi cuốn sách xuất bản, một số kẻ đe dọa ông James, cho rằng ông vi phạm luật hoạt động gián điệp, tương tự như Snowden nhưng trong trường hợp ông James, khác với Snowden, không ai có bằng chứng để cáo buộc ông. Kể từ đó, ông viết nhiều sách hơn nói về NSA cũng như nhiều bài báo cho một số tạp chí và các bài viết nhận định, bình luận khác.
Nhưng trong toàn bộ quá trình làm việc của ông James, chưa bao giờ ông có cảm giác đặc biệt như khi tiếp xúc với Snowden. Anh là mẫu nhân viên kiểm soát hậu hiện đại. Ngoài đời, rất ít người gặp được anh kể từ khi anh biến mất ở khu sân bay Moscow hồi tháng 6 năm ngoái. Nhưng dù vậy, anh vẫn hiện diện trên diễn đàn quốc tế, không chỉ như một con người không có quốc gia nhưng còn là một con người không bao giờ thấy mặt. Khi được phỏng vấn tại hội nghị South by South West hoặc nhân các giải thưởng về nhân đạo, tấm hình của anh như chính hiện thân của anh mà thôi. Trong phỏng vấn với TED hồi tháng 3 đầu năm nay, anh tiến xa hơn một chút, có một màn hình nhỏ gắn trên hai thanh đứng có bánh xe, điều khiển từ xa, hiển thị gương mặt anh được truyền hình trực tiếp, cho anh có thể “vừa đi vừa nói” xung quanh khán phòng, và có thể… tự chụp ảnh selfie với người nghe.

Dĩ nhiên, Snowden rất cẩn trọng khi sắp xếp gặp gỡ mặt đối mặt. Câu truyện của Greg Miller vừa đăng tải trên báo chí mô tả những cuộc họp hàng ngày với các quan chức cấp cao của FBI, CIA và văn phòng chính phủ Mỹ luôn đề cập đến các giải pháp bắt cho bằng được Snowden. Đến nỗi một quan chức Mỹ nói với Miller rằng: “Chúng tôi hy vọng sẽ có lúc hắn hớ hênh lên một chiếc máy bay nào đó, và một đồng minh sẽ báo cho chúng tôi biết.” Nhưng anh không lên chiếc máy bay nào cả. Từ khi anh đến Nga, Mỹ hầu như mất mọi dấu vết về anh.

Nhà báo James cố gắng tránh bị theo đuôi khi biết thông tin khách sạn được bố trí để phỏng vấn, nằm ở một nơi khá heo hút và ít khách phương Tây qua lại. Ông kiếm một chỗ ngồi ở lobby đối diện với cửa chính, mở cuốn sách được bảo mang theo ra đọc. Khi kim đồng hồ vừa điểm một giờ, Snowden bước vào, mặc quần jean sẫm và chiếc áo khoác thể thao màu nâu, khoác trên vai phải là chiếc balo đen lớn. Ngay lúc bước vào, anh không thấy ông James nhưng khi James đứng dậy và đi lại, anh hỏi “Anh ở đâu vậy? Tôi không thấy anh.” James chỉ vào chỗ ngồi ban nãy. “Anh từng làm CIA phải không?”, ông James trêu và Snowden cười.

Một con người không quốc tịch, không hiện thân, nhưng Snowden được Nga “đỡ đầu” thêm 3 năm nữa.
(Tiếp theo phần 1) : Edward Snowden: Những ngày tháng tại Nga
Snowden định nói gì đó khi cả hai vào thang máy, nhưng ngay lúc đó có một phụ nữ bước vào nên cả hai cùng im lặng, thưởng thức bản bossa nova cổ điển “Desafinado” khi thang máy đang lên 1 tầng. Khi yên vị, anh chỉ ra một cửa sổ trông ra đường chân trời của một thành phố Moscow hiện đại, với nhiều tòa nhà chọc trời lấp lánh ánh nắng phản chiếu, đổ bóng lên bảy tòa tháp phong cách baroque và gothic mà người địa phương gọi là Stalinskie Vysotki, hoặc đơn giản hơn là tòa nhà Stalin. Đến nay, anh đã ở Nga hơn một năm. Anh đi mua sắm ở siêu thị địa phương mà chẳng ai nhận ra, anh học được một chút tiếng Nga. Anh học cách sống giản dị trong một thành phố đắt đỏ nhưng sạch sẽ hơn New York và phức tạp hơn Washington. Tháng 8 này, giấy tạm trú của anh hết hạn, và ngày 7/8 vừa qua, chính phủ Nga gia hạn cho anh ở thêm tại đây 3 năm nữa.Bước vào căn phòng Snowden đặt trước cho cuộc phỏng vấn, anh quẳng chiếc balo lên trên giường cùng với chiếc nón lưỡi trai và cặp kính mát. Anh gầy, gần như mỏng mảnh, gương mặt có vẻ khắc khổ và có một chúm râu dê như thể nó mới mọc từ đêm qua mà thôi. Anh đeo cặp kính hiệu Burberry nửa gọng, tròng kính chữ nhật. Chiếc áo anh mặc xanh biển nhạt màu và có vẻ quá lớn so với khổ người, sợi dây nịt rộng bản thắt chặt và đôi giày lười Calvin Klein đen đầu bằng. Nhìn tổng thể, anh trông giống một sinh viên năm đầu vậy.

Snowden rất cẩn thận về thứ mà chúng ta biết đến là thế giới tình báo. Khi ngồi xuống, anh tháo pin ra khỏi điện thoại di động. Nhà báo James bỏ quên điện thoại ở khách sạn. Những cộng sự của Snowden liên tục cảnh báo ông James rằng thậm chí khi tắt điện thoại rồi nhưng một chiếc điện thoại vẫn dễ biến thành micro của NSA. Biết được những mánh lới của NSA là một trong những cách tốt nhất giúp Snowden tránh để lại mọi dấu vết như lúc này. Cách khác là tránh đi đến những chỗ có nhiều người Mỹ và phương Tây. Dù vậy, khi anh ra ngoài đường, như đi vào một cửa tiệm máy tính, thỉnh thoảng người Nga nhận ra anh. Lúc ấy, Snowden chỉ nói “Shh”, rồi đặt ngón trỏ lên môi ra dấu giữ bí mật.

Mặc dù là đối tượng bị săn lùng trên toàn cầu nhưng Snowden dường như thoải mái và phấn khởi khi anh mở lon Coca Cola và xé chiếc pizza lớn được giao tận phòng. Anh vừa bước qua tuổi 31 vài ngày. Snowden vẫn nuôi hy vọng rằng một ngày nào đó anh được cấp phép trở về Mỹ. “Tôi nói với chính phủ Mỹ là tôi sẵn sàng đi tù, miễn là điều ấy phục phụ đúng mục đích”, anh nói. “Tôi quan tâm nhiều đến quốc gia hơn là tới bản thân, nhưng chúng ta không thể cho phép luật pháp trở thành một vũ khí chính trị hoặc không thể đồng ý để dọa người dân đứng lên cho quyền lợi của họ, cho dù có lời giải thích nào hay ho đi chăng nữa. Tôi không nằm trong số đó.”

Trong khi đó, nước Mỹ vẫn còn bị Snowden ám ảnh. Tác động không thể lường trước được về hành động của anh vang vọng ở quê nhà và trên khắp thế giới. Tuy nhiên, chính các tài liệu mật mà anh tiết lộ đã vượt tầm kiểm soát của chính anh. Snowden không còn truy cập chúng nữa. Anh nói rằng anh không mang theo chúng đến Nga. Các bản sao tài liệu hiện đang nằm trong tay của 3 nhóm: First Look Media của nhà báo Glenn Greenwald và nhà làm phim tư liệu Mỹ Laura Poitras; tờ báo The Guardian cũng nhận được bản sao trước khi chính phủ Anh Quốc gây áp lực chuyển bản ấy (không chuyển quyền sở hữu) sang cho tờ The New York Times; và Barton Gellman, nhà báo tờ The Washington Post. Có vẻ như không có cơ hội nào cho NSA có thể thu hồi lại được những tài liệu mật từ tay của 3 nguồn này.

Điều ấy khiến chính phủ Mỹ cảm thấy như bất lực, chỉ chờ cho chuyện gì xảy đến tiếp theo mà thôi, như một chuyển biến ngoại giao nào đó, một phong trào nhân quyền nào đó. Nhưng Snowden lại không mong đợi điều ấy xảy đến, anh cho rằng anh thực sự muốn chính phủ Mỹ đưa ra được một giải pháp nào đó hay ho cho chính xác những thứ mà anh lấy cắp được. Trước khi lấy tài liệu mật, anh đã cố ý để lại dấu vết để các nhà điều tra có thể biết được anh lấy cái gì, cái gì anh chỉ truy cập mà không lấy. Theo cách đó, anh hy vọng NSA sẽ nhận ra được động lực chính của anh khi làm điều đó và không theo dõi gián điệp với một chính phủ nước nào khác. Điều này cũng giúp Mỹ có được thời gian chuẩn bị cho những vụ rò rỉ bí mật quốc gia trong tương lai, cho phép Mỹ thay đổi phương pháp mã hóa, đánh giá lại các kế hoạch hoạt động và đưa ra giải pháp hạn chế thiệt hại. Nhưng anh cho rằng bộ phận kiểm soát của NSA đã bỏ lỡ nhiều manh mối và chỉ đơn giản thống kê tổng thiệt hại, tổng số tài liệu mà anh đã “đụng vào”: 1,7 triệu. Snowden cho biết anh thực sự lấy ít hơn nhiều con số đó. “Tôi cho rằng NSA đang trải qua giai đoạn khó khăn. Tôi không nghĩ là họ không có khả năng.”

Anh cho rằng chính phủ Mỹ lo sợ tài liệu đó có chứa những nội dung gây tổn hại lớn, là những bí mật mà những người quản lý chưa tìm thấy được. “Tôi nghĩ là có một thứ gì đó ghê gớm liên quan đến họ về mặt chính trị. Sự thật là điều tra của chính phủ không thành công, và họ không biết được mình bị mất thứ gì nên họ nói khống lên con số tài liệu lớn như vậy,” anh cho biết.

Bùi Lê Duy – PcworldVN

Thank for your comments

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s